Ισχυρισμός: Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπης Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δεν είναι δημοκρατικά εκλεγμένη
Συμπέρασμα: Παρότι η προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν εκλέγεται απευθείας από τους Ευρωπαίους πολίτες, εκλέγεται έμμεσα από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο εκλέγεται από τους πολίτες της ΕΕ. Χωρίς θετική ψήφο του Κοινοβουλίου, ο διορισμός της είναι αδύνατος.
Στα μέσα Δεκεμβρίου, ένα βίντεο που δημοσίευσε στο Facebook ο Κύπριος ευρωβουλευτής Φειδίας Παναγιώτου υποστηρίζει παραπλανητικά ότι η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, «δεν είναι δημοκρατικά εκλεγμένη». Στο βίντεο, ο ευρωβουλευτής δηλώνει στα αγγλικά:
«I want the leader of the European Union, which is now Ursula von der Leyen to be democratically elected, because now she is not elected. She comes, inside the European parliament, we say yes or no, but I think it is more of a show, than actually a vote, because she made deals with all the political parties from before, to vote for her, so it is not democratic at all what is happening to choose the leader of the European union, so we need to change that».
Το συγκεκριμένο βίντεο του Φειδία Παναγιώτου κοινοποιήθηκε εκατοντάδες φορές και συγκέντρωσε περισσότερες από 98.000 προβολές στο Facebook.
Ωστόσο, ο ισχυρισμός του ευρωβουλευτή σχετικά με την εκλογή της προεδρίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και ότι η συγκεκριμένη «δεν είναι δημοκρατικά εκλεγμένη» στερείται πλαισίου και είναι παραπλανητικός. Αν και είναι αλήθεια ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες δεν εκλέγουν άμεσα τον ή την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, την προεδρία εκλέγει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τα μέλη του οποίου εκλέγονται απευθείας από τους πολίτες της ΕΕ.
Τι ισχύει
Η διαδικασία εκλογής της προεδρίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής περιγράφεται αναλυτικά στον ιστότοπο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εδώ (αρχειοθετημένο εδώ). Κατά τις ευρωπαϊκές εκλογές (οι τελευταίες πραγματοποιήθηκαν το καλοκαίρι του 2024), οι πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκλέγουν τους ευρωβουλευτές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με άμεση καθολική ψηφοφορία (αρχειοθετημένο εδώ). Οι εκλογές αυτές καθορίζουν την πολιτική σύνθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
Αφού εκλεγεί το Κοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο (αρχειοθετημένο εδώ), το οποίο αποτελείται από τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων των 27 κρατών-μελών της ΕΕ και οι οποίοι είναι και οι ίδιοι δημοκρατικά εκλεγμένοι στις χώρες τους, προτείνει έναν υποψήφιο για την προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η πρόταση αυτή οφείλει να λαμβάνει υπόψη τα αποτελέσματα των ευρωπαϊκών εκλογών, σύμφωνα με τις Συνθήκες της ΕΕ.
Στη συνέχεια, ο προτεινόμενος υποψήφιος τίθεται σε ψηφοφορία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Έτσι, το Κοινοβούλιο εκλέγει τον πρόεδρο ή την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με απόλυτη πλειοψηφία των μελών του, δηλαδή με τουλάχιστον 361 ψήφους επί συνόλου 720. Αν ο υποψήφιος απορριφθεί, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο οφείλει να προτείνει νέο υποψήφιο.
Αφού εκλεγεί ο ή η πρόεδρος, τα κράτη-μέλη της ΕΕ προτείνουν από έναν επίτροπο για τα διάφορα χαρτοφυλάκια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (αρχειοθετημένο εδώ). Ο πρόεδρος κατανέμει τα χαρτοφυλάκια και στη συνέχεια το σύνολο της Επιτροπής περνά από ακροάσεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Τελικά, το Κοινοβούλιο καλείται εκ νέου να εγκρίνει ή να απορρίψει την Επιτροπή στο σύνολό της.
Η εκλογή αυτή βασίζεται στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ) και, ειδικότερα, στο άρθρο 17, παράγραφος 7, το οποίο προβλέπει ότι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο προτείνει έναν υποψήφιο λαμβάνοντας υπόψη τα αποτελέσματα των ευρωπαϊκών εκλογών και ότι ο υποψήφιος αυτός πρέπει στη συνέχεια να εκλεγεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με απόλυτη πλειοψηφία.
Το θεσμικό αυτό πλαίσιο ενισχύθηκε ακριβώς με στόχο την αύξηση της δημοκρατικής νομιμοποίησης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Πριν από την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας το 2009, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο περιοριζόταν στο να «εγκρίνει» τον πρόεδρο που πρότεινε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Το άρθρο 17(7) της ΣΕΕ διεύρυνε τον ρόλο αυτό, αναθέτοντας ρητά στο Κοινοβούλιο την εξουσία να εκλέγει τον πρόεδρο της Επιτροπής και υποχρεώνοντας το Συμβούλιο να λαμβάνει υπόψη το αποτέλεσμα των ευρωπαϊκών εκλογών.
Στο πλαίσιο αυτό αναπτύχθηκε, από το 2014, ο μηχανισμός των Spitzenkandidaten («επικεφαλής υποψηφίων»). Τα κύρια ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα ορίζουν πριν από τις ευρωπαϊκές εκλογές έναν υποψήφιο για την προεδρία της Επιτροπής, ο οποίος διεξάγει προεκλογική εκστρατεία με συγκεκριμένο πολιτικό πρόγραμμα. Μετά τις εκλογές, θεωρείται ότι προκρίνεται ο υποψήφιος που συγκεντρώνει την υποστήριξη κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.
Ακόμη και όταν ο μηχανισμός αυτός δεν εφαρμόζεται αυστηρά, όπως συνέβη το 2019 με την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, η κοινοβουλευτική λογική παραμένει: ο προτεινόμενος υποψήφιος οφείλει να παρουσιάσει τις πολιτικές του προτεραιότητες, να διαβουλευτεί με τις κοινοβουλευτικές ομάδες και να συγκεντρώσει την υποστήριξη της πλειοψηφίας των εκλεγμένων ευρωβουλευτών για να επικυρωθεί. Οι συζητήσεις και οι προγραμματικές διαπραγματεύσεις αυτές αποτελούν φυσιολογικό στοιχείο μιας κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και όχι «μυστικές συμφωνίες».
Συμπέρασμα
Παρότι η προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν προκύπτει από άμεση καθολική ψηφοφορία των πολιτών, ο τρόπος ανάδειξής της βασίζεται σε μια δημοκρατική διαδικασία που προβλέπεται από τις Ευρωπαϊκές Συνθήκες και συνδέει άμεσα τους πολίτες, μέσω της άμεσης καθολικής εκλογής των μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, με τα κράτη-μέλη. Ο καθοριστικός ρόλος του Κοινοβουλίου, η απαίτηση συγκέντρωσης απόλυτης πλειοψηφίας και η ενίσχυση των αρμοδιοτήτων του μετά τη Συνθήκη της Λισαβόνας αποσκοπούν ακριβώς στην ενδυνάμωση της δημοκρατικής νομιμοποίησης του ευρωπαϊκού εκτελεστικού οργάνου. Επομένως, η παρουσίαση του μηχανισμού ως «μη δημοκρατικού» ή ως προϊόν απλών «συμφωνιών» αποσιωπά την πραγματικότητα μιας κλασικής κοινοβουλευτικής λειτουργίας, που στηρίζεται στην αντιπροσώπευση, στον δημόσιο διάλογο και στην αναζήτηση πλειοψηφίας από εκλεγμένους εκπροσώπους.
