Ισχυρισμός: “Δεν υπάρχει ισχυρότερος προβλεπτικός παράγοντας ενός διαζυγίου ή διάλυσης μιας σχέσης από το εάν η γυναίκα είχε προηγούμενες ερωτικές εμπειρίες με άλλους άντρες”

Συμπέρασμα: Έρευνες εντοπίζουν σταθερή συσχέτιση μεταξύ περισσότερων προγαμιαίων συντρόφων και υψηλότερης πιθανότητας διαζυγίου, με τα χαμηλότερα ποσοστά να εμφανίζονται σε όσους είχαν μόνο τον μελλοντικό σύζυγο ως σεξουαλικό σύντροφο πριν από το γάμο. Η σχέση αυτή εμφανίζεται τόσο στις γυναίκες όσο και στους άντρες. Εντούτοις, αυτή η σχέση δεν έχει βρεθεί σε καμία έρευνα ως ο καθοριστικός παράγοντας για ένα διαζύγιο και πολλοί άλλοι παράγοντες παίζουν ρόλο, όπως οι διαφωνίες μεταξύ των συντρόφων. Η ένταση της σχέσης δεν είναι γνωστή με ακρίβεια και με την πάροδο του χρόνου φαίνεται να μειώνεται, ενώ εντοπίζονται διαφορές σε διαφορετικές χώρες και πολιτισμούς, κάτι που υποδηλώνει ότι η ερμηνεία πρέπει μάλλον να αναζητηθεί στην “ανατροφή” και όχι στη “φύση”. Ο ισχυρισμός ότι τα «μοτίβα ντοπαμίνης» από προηγούμενες σχέσεις καθιστούν δύσκολη τη δημιουργία σταθερού γάμου δεν υποστηρίζεται επιστημονικά στο συγκεκριμένο πλαίσιο.

Ανάρτηση από Έλληνα ψυχολόγο στο διαδίκτυο ισχυρίζεται  ότι οι προγαμιαίες ερωτικές σχέσεις μιας γυναίκας με άλλους άντρες αυξάνουν σημαντικά την πιθανότητα διαζυγίου και νέου χωρισμού. Υποστηρίζει ότι οι προηγούμενες ερωτικές εμπειρίες επηρεάζουν αρνητικά τη σταθερότητα του γάμου, καθώς οδηγούν σε επανάληψη συμπεριφορών χωρισμού. Επιπλέον, η ανάρτηση συνδέει το φαινόμενο αυτό με τη “φεμινιστική woke σεξουαλικότητα” και υποστηρίζει ότι η κοινωνία και οι πολιτισμικές τάσεις οδηγούν τις γυναίκες σε αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές, που τελικά καταλήγουν σε διαζύγια και ψυχολογικά προβλήματα. Επίσης, χρησιμοποιείται ο “φυσιολογικός” μηχανισμός της αναζήτησης της ντοπαμίνης που προκαλεί μία νέα σχέση για να εξηγηθεί το φαινόμενο αυτό.

Τι ισχύει

Πολλαπλές μελέτες αξιολογημένες από ομότιμους που εκτείνονται σε αρκετές δεκαετίες έχουν τεκμηριώσει μια σχέση μεταξύ προγαμιαίας σεξουαλικής εμπειρίας και μεταγενέστερου κινδύνου διαζυγίου τόσο σε γυναίκες όσο και σε άντρες. Μια μελέτη του 2023 που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Γάμου και Οικογένειας χρησιμοποιώντας δεδομένα από την Εθνική Διαχρονική Μελέτη Εφήβων έως Ενηλίκων διαπίστωσε ότι “η σχέση μεταξύ προγαμιαίου σεξ και διαζυγίου είναι εξαιρετικά σημαντική και ισχυρή ακόμη και όταν λαμβάνονται υπόψη παράγοντες της πρώιμης ζωής”. Αυτή η έρευνα χώρισε τους συμμετέχοντες σε τρεις “βαθμίδες” κινδύνου διαζυγίου: υψηλότερη για εκείνους με εννέα ή περισσότερους προγαμιαίους συντρόφους, ακολουθούμενη από εκείνους με έναν έως οκτώ συντρόφους, και χαμηλότερη για εκείνους χωρίς προγαμιαίους συντρόφους εκτός από τον μελλοντικό τους σύζυγο.

Ο Nicholas Wolfinger και οι συνεργάτες του έχουν διεξαγάγει αρκετές αναλύσεις χρησιμοποιώντας δεδομένα από την Εθνική Έρευνα Οικογενειακής Ανάπτυξης. Η έρευνά τους ομοίως διαπίστωσε ότι άτομα χωρίς προγαμιαίους σεξουαλικούς συντρόφους είχαν τα χαμηλότερα ποσοστά διαζυγίου, ενώ εκείνοι με τον υψηλότερο αριθμό συντρόφων (10+) παρουσίασαν αυξημένο κίνδυνο διαζυγίου. Σύμφωνα με την ανάλυσή τους του 2023 με τον Jesse Smith, “το προγαμιαίο σεξ αυξάνει τις πιθανότητες διαζυγίου μεταξύ διπλάσιου και τριπλάσιου”.

Αυτό το μοτίβο φαίνεται συνεπές σε πολλαπλά σύνολα δεδομένων. Μια έκθεση του Ινστιτούτου Wheatley του 2023 που εξέτασε μια εθνική έρευνα παντρεμένων ενηλίκων διαπίστωσε ότι “σεξουαλικά άπειρα” άτομα—εκείνα που είχαν σεξουαλικές σχέσεις μόνο με τον/την σύζυγό τους—ανέφεραν σημαντικά υψηλότερη ικανοποίηση και σταθερότητα στη σχέση. Συγκεκριμένα, διαπίστωσαν ότι τέτοια άτομα είχαν σχεδόν 45% πιθανότητα να αναφέρουν πολύ υψηλή σταθερότητα σχέσης σε σύγκριση με μόνο 14% μεταξύ εκείνων με 10+ σεξουαλικούς συντρόφους ζωής.

Σύγκριση των δύο φύλων 

Μελέτες που χρησιμοποιούν δεδομένα μακροχρόνιας παρακολούθησης, όπως η National Longitudinal Study of Adolescent to Adult Health, έχουν δείξει ότι η σχέση μεταξύ προγαμιαίας σεξουαλικής δραστηριότητας και κινδύνου διαζυγίου είναι στατιστικά σημαντική, αλλά δεν διαφέρει ανάμεσα στα δύο φύλα. Τόσο οι άντρες όσο και οι γυναίκες με πολλούς προγαμιαίους συντρόφους παρουσιάζουν υψηλότερο κίνδυνο διαζυγίου σε σύγκριση με εκείνους που είχαν λιγότερους ή καθόλου προγαμιαίους συντρόφους. Μια άλλη αναφορά από το Wheatley Institute σημειώνει επίσης την «εκπληκτική έλλειψη διαφορών» στον τρόπο που το προγαμιαίο σεξουαλικό ιστορικό επηρεάζει τη σταθερότητα του γάμου για άνδρες και γυναίκες,  τονίζοντας ότι η αυξημένη πιθανότητα διαζυγίου ισχύει εξίσου για άνδρες και γυναίκες.

Άλλοι παράγοντες που σχετίζονται με το διαζύγιο

Η στιβαρότητα αυτών των ευρημάτων ενισχύεται από τις προσπάθειες των ερευνητών να ελέγξουν για πιθανές συγχυτικές μεταβλητές. Η μελέτη των Smith και Wolfinger έλεγξε για περισσότερες από 20 μεταβλητές συμπεριλαμβανομένων “εφηβικών πεποιθήσεων και αξιών, θρησκευτικού υπόβαθρου και προσωπικών χαρακτηριστικών”. Αυτοί οι έλεγχοι περιλάμβαναν παράγοντες που θα μπορούσαν να προδιαθέτουν κάποιον τόσο στο να έχει περισσότερους σεξουαλικούς συντρόφους όσο και στο διαζύγιο, όπως οικογενειακό υπόβαθρο, στάσεις απέναντι στο γάμο, θρησκευτικότητα και χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Εντούτοις, η σχέση παρέμεινε ακόμη και με αυτούς τους ελέγχους. Αυτό υποδηλώνει ότι η συσχέτιση δεν εξηγείται απλώς από προφανείς δημογραφικές τάσεις και χαρακτηριστικά προσωπικότητας.

Παρόλο που η στάση αυτή είναι σταθερή, το προγαμιαίο σεξουαλικό ιστορικό είναι μόνο ένας παράγοντας μεταξύ πολλών που επηρεάζουν τη σταθερότητα του γάμου. Συνηθισμένοι λόγοι για διαζύγιο περιλαμβάνουν την έλλειψη δέσμευσης, την απιστία, τις συγκρούσεις, την ενδοοικογενειακή βία και την κατάχρηση ουσιών. Το προγαμιαίο σεξ μπορεί να είναι ένας συμβάλλων παράγοντας αλλά είναι απίθανο να υπερτερεί αυτών των ευρύτερων ζητημάτων σχέσης. Χαρακτηριστικά όπως η παρορμητικότητα ή η χαμηλή δέσμευση στις παραδοσιακές αξίες μπορεί να οδηγούν και στις δύο συμπεριφορές. Παρόλο που οι μελέτες ελέγχουν ορισμένα ψυχολογικά χαρακτηριστικά, μη μετρημένοι παράγοντες, όπως η υπερσεξουαλικότητα ή οι τύποι προσκόλλησης, μπορεί να εξακολουθούν να παίζουν ρόλο.

Ενώ το σεξουαλικό ιστορικό συσχετίζεται με τον κίνδυνο διαζυγίου, έρευνα σχετικά με τους λόγους που τα ίδια τα ζευγάρια αναφέρουν για το διαζύγιο υποδεικνύει άλλους κρίσιμους παράγοντες. Μια μελέτη που αναλύει συνεντεύξεις με διαζευγμένα άτομα διαπίστωσε ότι “οι πιο συχνά αναφερόμενοι κύριοι παράγοντες που συνέβαλαν στο διαζύγιο ήταν η έλλειψη δέσμευσης, η απιστία και οι συγκρούσεις/διαφωνίες”. Αυτό υποδηλώνει ότι ανεξάρτητα από το σεξουαλικό ιστορικό, η ποιότητα της ίδιας της συζυγικής σχέσης παίζει κεντρικό ρόλο στον καθορισμό των συζυγικών αποτελεσμάτων.

Ερμηνείες της σχέσης προγαμιαίων συντρόφων και διαζυγίου

Οι ερευνητές έχουν προτείνει αρκετές πιθανές ερμηνείες για τη σχέση μεταξύ προγαμιαίας σεξουαλικής εμπειρίας και διαζυγίου, αν και δεν έχει φανεί να υπάρχει με βεβαιότητα ένας συγκεκριμένος μηχανισμός.

Μια θεωρία υποδηλώνει ότι το προγαμιαίο σεξ με πολλαπλούς συντρόφους μπορεί να ενισχύσει την επίγνωση σεξουαλικών εναλλακτικών ή πιο επιτρεπτικές στάσεις που θα μπορούσαν δυνητικά να υπονομεύσουν τη συζυγική σταθερότητα. Άλλοι υποθέτουν ότι άτομα που έχουν πολλούς συντρόφους μπορεί να αναπτύξουν πρότυπα σχέσεων ή προσδοκίες που καθιστούν τη διατήρηση του γάμου πιο δύσκολη. 

Ορισμένοι ερευνητές υποθέτουν ότι κοινές αξίες σχετικά με τη σεξουαλικότητα μπορεί να συμβάλλουν στην επιτυχία της σχέσης. Η έκθεση του Ινστιτούτου Wheatley υποδηλώνει ότι ζευγάρια με κοινή σεξουαλική εγκράτεια μπορεί να αναπτύξουν ισχυρότερους μηχανισμούς δέσμευσης και δεξιότητες επικοινωνίας. Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η ολοκληρωμένη ανάλυση των Smith και Wolfinger δεν βρήκε “καμία υποστήριξη για θεωρητικές εξηγήσεις από προηγούμενες εργασίες”. Αυτό υποδηλώνει ότι η κατανόησή μας για τους μηχανισμούς πίσω από αυτή τη συσχέτιση παραμένει ελλιπής.

Από την άλλη πλευρά, ο ισχυρισμός που προβάλλεται ως εξήγηση εδώ, ότι δηλαδή οι προηγούμενες σχέσεις δημιουργούν «εθισμό» σε ντοπαμίνη ο οποίος υπονομεύει τους γάμους, δεν έχει επιστημονική βάση. Η ντοπαμίνη σχετίζεται με την ενίσχυση του δεσμού σε τρέχουσες σχέσεις. Π.χ., σε πειράματα με μονογαμικά ζώα η ντοπαμίνη αυξάνεται δραστικά κατά την επαφή με τον σύντροφο, αλλά μειώνεται μετά από μακροχρόνια απομάκρυνση. Σε ανθρώπους, η ενεργοποίηση των ντοπαμινεργικών περιοχών (π.χ., ventral tegmental area) παρατηρείται όταν άτομα βλέπουν εικόνες του συντρόφου τους, ακόμη και μετά από χρόνια γάμου. Αυτό υποστηρίζει τη σύνδεση της ντοπαμίνης με τη διατήρηση του δεσμού, όχι με την υπονόμευσή του. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι οι προηγούμενες σχέσεις «προγραμματίζουν» τη ντοπαμινεργική απόκριση σε μελλοντικούς γάμους. Η σύνδεση μεταξύ ντοπαμίνης και σταθερότητας φαίνεται να σχετίζεται με τρέχοντες δεσμούς, όχι με το ιστορικό. Σε ώριμες σχέσεις, η ντοπαμίνη μειώνεται φυσιολογικά, αντικαθιστάμενη από ορμόνες όπως η ωκυτοκίνη, που ενισχύουν τη μακροπρόθεσμη προσκόλληση. Αυτή η μεταβολή είναι φυσιολογική και δεν σημαίνει αστάθεια.

Άλλοι προβληματισμοί

Ενώ η συσχέτιση φαίνεται συνεπής, αρκετές αποχρώσεις αξίζουν προσοχή. Πρώτον, η μελέτη του Teachman του 2003 διαπίστωσε ότι γυναίκες που είχαν προγαμιαίο σεξ αποκλειστικά με τον μελλοντικό τους σύζυγο δεν είχαν υψηλότερα ποσοστά διαζυγίου από γυναίκες που παρέμειναν παρθένες μέχρι το γάμο. Αυτό υποδηλώνει ότι μπορεί να μην είναι το ίδιο το προγαμιαίο σεξ που σχετίζεται με τον κίνδυνο διαζυγίου, αλλά μάλλον το να έχει κανείς πολλαπλούς συντρόφους.

Δεύτερον, ορισμένες έρευνες έχουν βρει μη γραμμικές σχέσεις μεταξύ αριθμού συντρόφων και κινδύνου διαζυγίου. Η ανάλυση του Wolfinger το 2016 διαπίστωσε ότι γυναίκες με 3-9 συντρόφους ήταν λιγότερο πιθανό να χωρίσουν από εκείνες με ακριβώς 2 συντρόφους. Αυτό το αντιδιαισθητικό εύρημα υποδηλώνει πιο περίπλοκη δυναμική από έναν απλό τύπο “περισσότεροι σύντροφοι ισούται με υψηλότερο κίνδυνο διαζυγίου”. 

Τρίτον, η ισχύς της συσχέτισης μπορεί να αλλάζει με το χρόνο. Η έρευνα δείχνει ότι το ποσοστό διαζυγίου για γυναίκες με 0-1 σεξουαλικούς συντρόφους έχει μειωθεί από 64% τη δεκαετία του 1970 σε 27% από το 2010, πιθανώς αντανακλώντας ευρύτερες κοινωνικές αλλαγές στις στάσεις απέναντι στη σεξουαλικότητα και το γάμο.

Διαφορετικές χώρες και πολιτισμοί

Έρευνα για τις ΗΠΑ που χρησιμοποίησε διαχρονικά δεδομένα από την Εθνική Διαχρονική Μελέτη Εφήβων έως Ενηλίκων διαπίστωσε ότι άτομα με εννέα ή περισσότερους προγαμιαίους σεξουαλικούς συντρόφους είχαν τον υψηλότερο κίνδυνο διαζυγίου, ακολουθούμενα από εκείνους με έναν έως οκτώ συντρόφους. Εκείνοι χωρίς προγαμιαίους συντρόφους εκτός από τον μελλοντικό τους σύζυγο παρουσίασαν τα χαμηλότερα ποσοστά διαζυγίου.

Μια μετα-ανάλυση 120 μελετών σε 20 ευρωπαϊκές χώρες εντόπισε σημαντική διακύμανση στους κινδύνους διαζυγίου με βάση παράγοντες όπως η προγαμιαία συγκατοίκηση και το γονικό διαζύγιο. Σε χώρες με αυστηρές γαμήλιες νόρμες, η προγαμιαία συγκατοίκηση είχε ισχυρότερη αρνητική επίδραση στη συζυγική σταθερότητα σε σύγκριση με χώρες με ασθενέστερες νόρμες. Συγκριτική έρευνα στη Γαλλία, την Ιταλία, τη Σουηδία και την Ελβετία διαπίστωσε ότι η προγαμιαία συγκατοίκηση αύξησε τον κίνδυνο διαζυγίου στη Γαλλία και την Ελβετία αλλά τον μείωσε στη Σουηδία. Η προγαμιαία σύλληψη συνδέθηκε με χαμηλότερα ποσοστά διαζυγίου στη Σουηδία και την Ελβετία.

Δεδομένα από την Κινεζική Έρευνα Ιδιωτικής Ζωής έδειξαν ότι άτομα από διαζευγμένες οικογένειες έτειναν να ξεκινούν τη σεξουαλική επαφή σε νεότερες ηλικίες και είχαν μεγαλύτερες περιόδους προγαμιαίας σεξουαλικής εμπειρίας. Αυτό συσχετίστηκε με χαμηλότερη συζυγική ικανοποίηση και υψηλότερη ροπή προς διαζύγιο. Το γονικό διαζύγιο επηρέασε έμμεσα τη συζυγική ευημερία μέσω της επίδρασής του στην πρώιμη σεξουαλική έναρξη και το προγαμιαίο σεξουαλικό ιστορικό.

Από την άλλη, τα ποσοστά διαζυγίου μεταξύ νεαρών ζευγαριών στη Νότιο Αφρική είναι μεταξύ των υψηλότερων παγκοσμίως, καθοδηγούμενα από παράγοντες που περιλαμβάνουν σεξουαλική ασυμβατότητα, έλλειψη οικειότητας και απιστία. Ενώ το προγαμιαίο σεξουαλικό ιστορικό δεν τονίζεται ρητά ως πρωταρχικός παράγοντας, ευρύτερα ζητήματα σεξουαλικής δυσαρέσκειας συμβάλλουν σημαντικά στη συζυγική αστάθεια.

Η σχέση μεταξύ προγαμιαίου σεξ και διαζυγίου έχει εξελιχθεί καθώς οι κοινωνικές στάσεις αλλάζουν. Για γάμους που σχηματίστηκαν πριν από το 2000, οι γυναίκες με δύο συντρόφους αντιμετώπιζαν υψηλότερους κινδύνους διαζυγίου από εκείνες χωρίς κανέναν. Ωστόσο, μετά το 2000, ο κίνδυνος μετατοπίστηκε στα άτομα με 10+ συντρόφους. Αυτό υποδηλώνει ότι οι μεταβαλλόμενες νόρμες γύρω από τη σεξουαλικότητα και τον γάμο επηρεάζουν τον τρόπο που αυτές οι συμπεριφορές επηρεάζουν τα αποτελέσματα.

Περιορισμοί της Τρέχουσας Έρευνας

Αρκετοί περιορισμοί πρέπει να σημειωθούν κατά την ερμηνεία αυτής της έρευνας. Πρώτον, οι περισσότερες μελέτες βασίζονται σε αυτο-αναφερόμενα σεξουαλικά ιστορικά, τα οποία μπορεί να υπόκεινται σε μεροληψία ανάκλησης ή επιδράσεις κοινωνικής επιθυμητότητας. Δεύτερον, παρά τον έλεγχο για πολλές μεταβλητές, μη αναγνωρισμένοι παράγοντες μπορεί ακόμα να επηρεάζουν τόσο τη σεξουαλική συμπεριφορά όσο και την τάση για διαζύγιο.

Επιπλέον, η συσχέτιση δεν αποδεικνύει αιτιότητα. Ενώ η σχέση μεταξύ προγαμιαίας σεξουαλικής εμπειρίας και διαζυγίου φαίνεται ισχυρή, τα στοιχεία δεν αποδεικνύουν ότι το ένα προκαλεί το άλλο. Εναλλακτικές εξηγήσεις, συμπεριλαμβανομένης της αντίστροφης αιτιότητας ή μη μετρημένων τρίτων μεταβλητών, παραμένουν πιθανές.

Τέλος, οι περισσότερες έρευνες έχουν επικεντρωθεί σε ετεροφυλόφιλους γάμους στις Ηνωμένες Πολιτείες, δυνητικά περιορίζοντας τη γενικευσιμότητα σε άλλα πολιτισμικά πλαίσια ή δομές σχέσεων.

Συμπέρασμα: Έρευνες εντοπίζουν σταθερή συσχέτιση μεταξύ περισσότερων προγαμιαίων συντρόφων και υψηλότερης πιθανότητας διαζυγίου, με τα χαμηλότερα ποσοστά να εμφανίζονται σε όσους είχαν μόνο τον μελλοντικό σύζυγο ως σεξουαλικό σύντροφο πριν από το γάμο. Η σχέση αυτή εμφανίζεται τόσο στις γυναίκες όσο και στους άντρες. Εντούτοις, αυτή η σχέση δεν έχει βρεθεί σε καμία έρευνα ως ο καθοριστικός παράγοντας για ένα διαζύγιο και πολλοί άλλοι παράγοντες παίζουν ρόλο, όπως οι διαφωνίες μεταξύ των συντρόφων. Η ένταση της σχέσης δεν είναι γνωστή με ακρίβεια και με την πάροδο του χρόνου φαίνεται να μειώνεται, ενώ εντοπίζονται διαφορές σε διαφορετικές χώρες και πολιτισμούς, κάτι που υποδηλώνει ότι η ερμηνεία πρέπει μάλλον να αναζητηθεί στην “ανατροφή” και όχι στη “φύση”. Ο ισχυρισμός ότι τα «μοτίβα ντοπαμίνης» από προηγούμενες σχέσεις καθιστούν δύσκολη τη δημιουργία σταθερού γάμου δεν υποστηρίζεται επιστημονικά στο συγκεκριμένο πλαίσιο.

Ισχυρισμός: Η λέξη Σκωτία έχει ελληνική προέλευση, όπως και το πρόθεμα «Mac» στα επώνυμα των Σκωτσέζων. Οι Έλληνες από το Αιγαίο και συγκεκριμένα οι Μινωίτες/Μυκηναίοι ήρθαν στην εξόρυξη κασσίτερου από περίπου το 2000π.Χ και μετά, κάτι που άφησε πίσω τους τεράστιο όγκο αρχαιολογικών στοιχείων.

Συμπέρασμα: Η θεωρία περί ελληνικότητας της Σκωτίας δεν βασίζεται σε ιστορικά, γλωσσολογικά ή αρχαιολογικά στοιχεία. Η λέξη Σκωτία, όπως και το πρόθεμα των σκωτσέζικων επωνύμων «Mac» δεν έχουν ελληνική προέλευση, όπως δεν έχουν ελληνική προέλευση σκωτσέζικα πολιτιστικά στοιχεία όπως το κιλτ ή η γκάιντα. Επίσης δεν υπάρχουν στοιχεία ότι οι αρχαίοι Μινωίτες ή Μυκηναίοι έφτασαν ή έδρασαν στη Σκωτία. Η θεωρία αύτη φαίνεται να προέρχεται από «έρευνες» που άρχισαν να κυλοφορούν το 2008, ενώ το άτομο που διέδωσε αρχικά τον ισχυρισμός δεν έχει ειδικότητα στα συγκεκριμένα πεδία έρευνας, όπως η αρχαιολογία ή η γλωσσολογία. 

Σε πρόσφατη ανάρτηση στα ΜΚΔ και συγκεκριμένα στο Facebook, υποστηρίζεται η ελληνική καταγωγή της λέξης «Σκωτία», αλλά και διαφόρων άλλων στοιχείων από τον πολιτισμό των Σκωτσέζων, όπως της χαρακτηριστικής φούστας κιλτ ή της γκάιντα. Η βάση αυτών των ισχυρισμών βρίσκεται σε ένα περαιτέρω ισχυρισμό ότι οι αρχαίοι πολιτισμοί του Αιγαίου, και συγκεκριμένα οι Μινωίτες και οι Μυκηναίοι, είχαν ταξιδέψει στη Βρετανία και επηρέασαν έτσι τον πολιτισμό της Σκωτίας. Η ανάρτηση έγινε στις 12/03/2025 και μέσα σε διάστημα λίγων ημερών συγκέντρωσε πάνω από 5,700 αντιδράσεις, πάνω από 1100 κοινοποιήσεις και πολλά σχόλια.

Τι ισχύει

Το όνομα “Σκωτία” δεν προέρχεται από την ελληνική λέξη “σκότος” (που σημαίνει “σκοτάδι”). Προέρχεται από το λατινικό “Scotia”, που σημαίνει “γη των Σκώτων”. Οι Σκώτοι ήταν ένας λαός που προέκυψε από την ένωση δύο κελτικών λαών, των Γαέλων και των Πικτών, οι οποίοι τον 9^ο αιώνα ίδρυσαν το Βασίλειο της Σκωτίας (Άλμπα). Λατινικές πηγές αναφέρουν τους κατοίκους της Νταλ Ριάτα ως «Σκώτους» (Scoti), ένα όνομα που χρησιμοποιούταν νωρίτερα για τους Ιρλανδούς-Γαέλους που έκαναν επιδρομές στη Ρωμαϊκή Βρετανία. Μετά τη ρωμαϊκή εποχή, η ονομασία Σκώτοι άρχισε να προσδιορίζει τους Γαέλους συνολικά, τόσο της Ιρλανδίας όσο και των δυτικών περιοχών της Σκωτίας (Νταλ Ριάτα). Μετά τη συγχώνευση, ο όρος Scotia περιέγραφε το νέο βασίλειο της Σκωτίας (το οποίο στους κατοίκους του ήταν γνωστό ως Άλμπα).  Επομένως πρώτοι οι Ρωμαίοι χρησιμοποίησαν τη λέξη “Scotia” για να αναφερθούν στην Ιρλανδία, πριν αυτή αρχίσει να συσχετίζεται με τη Σκωτία κατά τον Μεσαίωνα.

Η ομοιότητα λοιπόν μεταξύ των λέξεων “σκότος” και “Σκωτία” είναι απλή σύμπτωση, όπως και η ομοιότητα μεταξύ του προθέματος στα επώνυμα των Σκωτσέζων, του «Mac», και της Μακεδονίας. To πρόθεμα “Mac/Mc” στη σκωτσέζικη και ιρλανδική γλώσσα προέρχεται από τη Γαελική και σημαίνει “γιος του“. Δεν έχει καμία σχέση με την ελληνική ή τη μακεδονική καταγωγή. Παρομοίως, η ιδέα ότι τα νησιά Treshnish ονομάστηκαν από το ελληνικό “τρεσνισι” δεν ευσταθεί, καθώς η ονομασία τους είναι Γαελική και περιλαμβάνει τη ρίζα -ness που θα πει «headland”, που στα ελληνικά αποδίδεται ως ακρωτήριο ή χερσόνησος ανάλογα με τα συμφραζόμενα.

Όσον αφορά τα στοιχεία του πολιτισμού της Σκωτίας, που προέρχονται από την Ελλάδα, οι ισχυρισμοί είναι παραπλανητικοί. Οι γκάιντες (bagpipes) αποτελούν λαϊκό όργανο πολλών πολιτισμών με αναφορές σε αρχαιοελληνικά, ρωμαϊκά και άλλα κείμενα. Κάποιες αναφορές θέλουν την γκάιντα να αποτελεί μέρος της Γαελικής παράδοσης για χιλιετίες, περνώντας στη Βρετανία μέσω των Ρωμαίων ή μέσω του Δρόμου του Μεταξιού από τη Μέση Ανατολή.  Σύμφωνα με τις πιο αποδεκτές απόψεις, η γκάιντα φαίνεται να εισάγεται στη Σκωτία το Μεσαίωνα, εποχή κατά την οποία δεν υπάρχουν ιστορικές για επαφές με την Ελλάδα, αφού η τελευταία εξάλλου βρισκόταν υπό Οθωμανική κατοχή. Το σκωτσέζικο κιλτ επίσης δεν έχει σχέση με ελληνική ενδυμασία, καθώς εξελίχθηκε στις αρχές του 18^ου αιώνα από τοπικές παραδόσεις.

Τέλος οι ισχυρισμοί ότι οι Έλληνες έφτασαν και έδρασαν στη Σκωτία από το 2000 π.Χ. είτε με εξόρυξη κασσίτερου είτε κτίζοντας πόλεις δεν έχουν καμία ανθρωπολογική, γλωσσολογική ή αρχαιολογική βάση. Αν και το εμπόριο κασσίτερου κατά την Εποχή του Χαλκού ήταν σημαντικό, η εξόρυξη κασσίτερου στη Βρετανία επικεντρωνόταν στην Κορνουάλη και το Ντέβον (νοτιοδυτική Αγγλία), όχι στη Σκωτία. Η παρουσία Μινωιτών ή Μυκηναίων μεταλλωρύχων στη Σκωτία δεν υποστηρίζεται από αρχαιολογικά ή άλλα δεδομένα και στοιχεία.

Αρχή της Θεωρίας περί ελληνικότητας της Σκωτίας

Από πού λοιπόν προήρθε η θεωρία περί ελληνικής καταγωγής του ονόματος της Σκωτίας και άλλων στοιχείων του πολιτισμού της χώρας; Σε αναζήτηση που κάναμε, εντοπίσαμε τις αρχές του ισχυρισμού σε ένα βιβλίο με τίτλο «Σκωτία η χώρα των Ελλήνων» που εκδόθηκε το 2019 από τις εκδόσεις Ιανός και Πρωτοπορία, αλλά βασίζεται σε ντοκιμαντέρ του 2008, που έκτοτε αναπαράγεται. Ο συγγραφέας του βιβλίου είναι ο Πρόδρομος Κοφσανίδης, ο οποίος έχει σπουδάσει προπονητική ποδοσφαίρου και είναι ο διευθυντής της GRD Discovery, η οποία είναι ένας «οργανισμός media» που προσφέρει μια «εναλλακτική ματιά» στα πράγματα.  Από το βιογραφικό του ο συγγραφέας του βιβλίου δεν φαίνεται να έχει κάποια σπουδή σχετική με το βιβλίο.

Στο εν λόγω ντοκιμαντέρ, το οποίο φτιάχτηκε από τον Ερευνητικό Οργανισμό Ελλήνων (ΕΟΕ), γίνεται αναφορά στον ακαδημαϊκό και ερευνητή Sir Barry Cunliffe, ο οποίος υπήρξε για χρόνια καθηγητής Ευρωπαϊκής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης με εξειδίκευση στη ρωμαϊκή Βρετανία και τους Κέλτες. O Cunliffe μεταξύ άλλων έγραψε το βιβλίο The Extraordinary Voyage of Pytheas the Greek: The Man Who Discovered Britain (2001) στο οποίο περιγράφεται το ταξίδι του Έλληνα Πυθέα το 330 π.Χ. από τη Μασσαλία προς τα βόρια: Βρετάνη, Βρετανία και ενδεχομένως Ισλανδία. Οι ακριβείς λεπτομέρειες του ταξιδιού δεν είναι γνωστές, ούτε είναι γνωστό αν ο Πυθέας πραγματοποίησε το ταξίδι μόνος ή με άλλους συμπατριώτες του, γιατί το βιβλίο που έγραψε ο ίδιος ο Πυθέας για τα ταξίδια του δεν σώζεται (πιθανότατα κάηκε στην πυρκαγιά που κατέστρεψε τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας). Πολύ αποσπασματικές αναφορές σώζονται στα συγγράμματα άλλων ιστορικών όπως ο Ηρόδοτος και ο Στράβων. Οι πληροφορίες όμως που σώζονται επιβεβαιώνουν ότι ο Πυθέας έφτασε σε αυτά τα μέρη γιατί μεταφέρει πληροφορίες που οι σύγχρονοί του εν θα μπορούσαν να γνωρίζουν. Λόγω, όμως, της αποσπασματικότητας των πληροφοριών που σώζονται οι ερευνητές διαφωνούν ως προς την ακριβή του διαδρομή, αν πραγματοποίησε περίπλου της Βρετανίας ή όχι, αν έφτασε τελικά στην Ισλανδία και άλλα. Σε σχέση με την περιοχή της Σκωτίας, η πρώτη αναφορά που γίνεται φαίνεται να προέρχεται από τον Πυθέα και αφορά τα νησιά Orkney. Τα νησιά αποκλήθηκαν από τον ίδιο «Ορκάς», ενώ συνέχισαν και στη συνέχεια στο ρωμαικό και τον ελληνικό κόσμο να τα αποκαλούν «Ορκάδες». Οι γλωσσολόγοι ετυμολογούν την ονομασία, όχι από το ελληνικό «ορκάς» που ενδεχομένως δόθηκε από τον Πυθέα στα νησιά, αλλά από τη γλώσσα των Πικτών (Πίκτοι ή Πίκτες). Σε μία κριτική του βιβλίου του Cunliffe από τον Philip Freeman στο American Journal of Archaeology τονίζεται επανειλημμένως ότι το ταξίδι όπως περιγράφεται από τον Cunliffe είναι εντελώς υποθετικό και βασίζεται σε γνώσεις του τελευταίου για την τεχνογνωσία και τις συνθήκες της εποχής και όχι σε όσα επιβιώνουν από ιστορικές ή αρχαιολογικές πηγές για τον ίδιο τον Πυθέα.

Συμπερασματικά, ακόμα και αν ο Πυθέας επισκέφτηκε την Σκωτία κατά τα ταξίδια του, δεν αναφέρεται πουθενά το όνομα Σκωτία, ούτε παρέμεινε στην περιοχή για να μπορέσει να επηρεάσει τον πολιτισμό ή τη γλώσσα των Σκωτσέζων.

Συμπέρασμα

Η θεωρία περί ελληνικότητας της Σκωτίας δεν βασίζεται σε ιστορικά, γλωσσολογικά ή αρχαιολογικά στοιχεία. Η λέξη Σκωτία, όπως και το πρόθεμα των σκωτσέζικων επωνύμων «Mac» δεν έχουν ελληνική προέλευση, όπως δεν έχουν ελληνική προέλευση σκωτσέζικα πολιτιστικά στοιχεία όπως το κιλτ ή η γκάιντα. Επίσης δεν υπάρχουν στοιχεία ότι οι αρχαίοι Μινωίτες ή Μυκηναίοι έφτασαν ή έδρασαν στη Σκωτία. Η θεωρία αύτη φαίνεται να προέρχεται από «έρευνες» που άρχισαν να κυλοφορούν το 2008, ενώ το άτομο που διέδωσε αρχικά τον ισχυρισμός δεν έχει ειδικότητα στα συγκεκριμένα πεδία έρευνας, όπως η αρχαιολογία ή η γλωσσολογία.